Dandy en dwarsdenker

De in Amerika geboren Whistler vertrok op zijn eenentwintigste naar Parijs en werkte bijna vijftig jaar afwisselend in Parijs en Londen, in de kringen van Dante Gabriel Rossetti, Gustave Courbet, Edouard Manet en Oscar Wilde. Hij was een meester in zelfpromotie, een uitgesproken dandy, met verfijnde smaak, bewust van zijn markante aanwezigheid, en een notoire ruziezoeker die zijn artistieke visie stevig verdedigde, tot bankroet aan toe. Toen criticus John Ruskin zijn werk omschreef als een pot verf die in het gezicht van het publiek werd gegooid, sleepte Whistler hem voor de rechter, wat een keerpunt in de kunstgeschiedenis zou worden. Het verslag van zijn vele ruzies publiceerde hij onder de veelzeggende titel The Gentle Art of Making Enemies. De invloedrijke Engelse kunstcriticus Roger Fry vatte die attitude treffend samen: ‘Hij leek steeds opnieuw een revolutie te ontketenen, en compromisloze jongeren aan te vuren in hun verzet tegen de bolwerken van traditie en academische zelfgenoegzaamheid.’

James Abbott McNeill Whistler, Arrangement in grijs: portret van de schilder, 1872, olieverf op doek, 74,9 x 53,3 cm, Detroit Institute of Arts, legaat van Henry Glover Stevens, ter nagedachtenis aan Ellen P. Stevens en Mary M. Stevens.

Twee tentoonstellingen, één verhaal

Het Van Gogh Museum presenteert met de tentoonstelling Whistler. Dandy en dwarsdenker een omvangrijk retrospectief met circa 100 werken, waaronder een van zijn beroemdste schilderijen: Compositie in grijs en zwart: portret van de moeder van de schilder. Daarnaast zijn de dromerige nocturnes van de Theems, werken uit de serie White Girls en levensgrote societyportretten te zien.

De Mesdag Collectie richt zich met de tentoonstelling Whistler. Verliefd op Nederland op Whistlers bijzondere relatie met Nederland: de kunst die hij hier maakte, waaronder de fameuze serie Amsterdamse etsen, en zijn invloed op Nederlandse kunstenaars als Willem Witsen en George Hendrik Breitner. Dat Whistler regelmatig contact had met Hendrik Willem Mesdag en dat hij De Mesdag Collectie bezocht op zijn allerlaatste dag in Nederland maakt Den Haag de perfecte locatie voor deze focustentoonstelling.

James Abbott McNeill Whistler, Arrangement in Grey and Black No. 1 [ook bekend als Compositie in grijs en zwart: portret van de moeder van de schilder], 1871, olie op doek, 144,3 × 162,5 cm, Musée d’Orsay, Parijs.

Whistler en Van Gogh

Vincent van Gogh bewonderde Whistler en noemde diens etsen in verschillende brieven. Hij rekende hem tot de kunstenaars die hij en zijn broer Theo ‘in onze tijd hebben liefgehad’. Whistler en Van Gogh deelden een fascinatie voor Japanse esthetiek en verlegden de grenzen van wat kunst kon zijn. Over het beroemde portret van Whistlers moeder schreef Van Gogh in 1889 aan zijn zus Willemien: ‘Whistler heeft een schilderij van zijn moeder gemaakt dat daarop lijkt. Maar vooral in onze oude Hollandse schilderijen treffen we dat soms aan. Als ik aan Moe denk, stel ik me haar ook zo voor.’

James Abbott McNeill Whistler, Nocturne: Blue and Gold – Old Battersea Bridge, c.1872–75, olie op doek, 68,3 × 51,2 cm, Tate, geschonken door het Art Fund 1905.

Verliefd op Nederland

Whistler had een sterke band met Nederland. Hij bewonderde Rembrandt als zijn grote voorbeeld, had een voorliefde voor oud-Nederlands papier dat zijn etsen een warme gloed gaf, en trok op met Nederlandse kunstenaars. ‘Nederland is echt een land van kunstenaars. Het heeft sfeer’, schreef hij. Tussen 1863 en 1902 bezocht hij het land ten minste elf keer.

Zijn Amsterdam Set van etsen uit 1889 – gemaakt vanuit een bootje op de Amsterdamse grachten – toont hoe hij de stad transformeerde tot een compositie van licht, schaduw en textuur, waarbij de beroemde geveltoppen naar Japans voorbeeld bewust buiten beeld bleven. Hij noemde deze serie zelf zijn beste werk tot dan toe.

James Abbott McNeill Whistler, At the Piano, 1858–59, olie op doek, 67,6 × 93,4 cm, Taft Museum of Art, Cincinnati, legaat van Louise Taft Semple.

Internationale samenwerking

De tentoonstelling is tot stand gekomen in samenwerking met Tate Britain in Londen en is samengesteld door Edwin Becker (Van Gogh Museum), Renske Suijver (De Mesdag Collectie) en Carol Jacobi (Tate Britain).

James Abbott McNeill Whistler, Nocturne: Blue and Silver – Chelsea, 1871, olie op paneel, 50,2 × 60,8 cm, Tate, legaat van Rachel en Jean Alexander 1972.

Publicatie

Bij de tentoonstelling verschijnt een rijk geïllustreerde Nederlandstalige publicatie, met bijdragen van Edwin Becker, James Finch en Renske Suijver. Daarnaast verschijnt een Engelstalige publicatie in co-editie met Tate Publishing.

Bron: Van Gogh Museum