Wetenschapsjournalist Elleke Bal interviewde voor dagblad Trouw kunsthistoricus Menno Jonker die de ontdekking deed. Vrouwen die een brief lezen of ontvangen, komen nog wel eens voor in de wereldberoemde Nederlandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. Zo schilderde Frans van Mieris in 1676 een vrouw die een brief voorleest aan een man.

Maar kunsthistoricus Menno Jonker ontdekte dat de vrouw helemaal geen brief voorleest, maar de ‘Oprechte Haarlemse Courant’. En Jonker kan het weten, want hij heeft dagen doorgebracht in het Noord-Hollands Archief, waar hij een studie maakte van die krant. Hij kon het logo van die krant, met zijn drie schilden, dus wel dromen.

Jonker besloot het schilderij aan een nadere inspectie te onderwerpen en schreef er samen met conservator Lara Yeager-Crasselt van het Amerikaanse museum waar Van Mieris’ werk een tijd heeft gehangen, een artikel over in ‘Oud-Holland, Journal of Art of the Low Countries’, dat zich trots omschrijft als het oudste kunsthistorische tijdschrift ter wereld. Hij ontdekte dat het schilderij van Van Mieris begin achttiende eeuw nog werd omschreven als ‘Vrouwtje die de Courant leest voor een Heer.’ Pas vanaf de negentiende eeuw ging het schilderij door het leven onder de titel ‘Vrouw die een brief leest.’

De schilder Frans van Mieris maakte dit schilderij van een lezende vrouw in 1676.

In de zeventiende eeuw waren mannen soms lang van huis vanwege oorlog en handel, terwijl de vrouwen thuis bleven om voor het huishouden of een bedrijf te zorgen. In brieven wisselden ze nieuwtjes uit en die nieuwtjes haalden ze weer uit de krant. De ‘Oprechte Haarlemse Courant’ was een veel gelezen krant in de tijd dat Frans van Mieris het schilderij maakte.

In die tijd kon niet iedereen lezen, dus werd de krant vaak hardop voorgelezen. Ook schilders als Adriaen van Ostade en Jan Steen beelden dit soort taferelen af, waarmee de Trouwjournalist maar wil zeggen dat vrouwen geenszins ‘passieve ontvangers’ waren ‘die in katzwijm liggen over een liefdesbrief.’

In ieder geval hoopt kunsthistoricus Jonker dat zijn ontdekking een beetje kan bijdragen aan het debat over de rol van vrouwen in de zeventiende-eeuwse schilderkunst. Goed kijken, is zijn devies. En al helemaal geen omschrijvingen maken, zo vroegen wij er maar even aan toe, als ‘Vrouwtje die de Courant leest voor een Heer.’

Tekst: Arnoud van Soest