De Stelling van Amsterdam verkennen

Met het Fortenspel, ontwikkeld in 2011 door de Waag Society in samenwerking met de provincie Noord-Holland en de deelnemende forten, kunnen jongeren en andere geïnteresseerden de Stelling van Amsterdam beter en op een andere manier leren kennen. De Stelling van Amsterdam verbergt een bijzondere geschiedenis. Deze voormalige verdedigingslinie werd tussen 1880 en 1914 rond de hoofdstad aangelegd. Hij is 135 km lang, telt 46 forten en batterijen en daarnaast liniedijken, genieloodsen, sluizen en munitiemagazijnen. De Stelling moest ervoor zorgen dat de hoofdstad behouden bleef als in een oorlog het leger gedwongen was de gewone verdedigingslinies op te geven.

Natuur dankzij defensie

De Stelling van Amsterdam was een prachtig ontwerp, maar gebruikt is zij nooit. In de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland, zij het met moeite, neutraal. In de Tweede Wereldoorlog bleek de linie van geen nut. Tegen nieuwe ontwikkelingen als vliegtuigen, krachtiger geschut en de snellere verplaatsing van de legers, konden forten en inundaties niet op. In 1960 stelde het Ministerie van Defensie de Stelling officieel buiten werking. Forten kwamen op monumentenlijsten en werden aangekocht door instellingen die zich inzetten voor natuurbehoud. Toch kwam in 1996 de plaatsing van de Stelling op de Werelderfgoedlijst bij de meeste mensen als een volslagen verrassing. Veel Noord-Hollanders hadden nog nooit iets van de Stelling van Amsterdam gezien. Dat was ook wel logisch, want het was indertijd juist ook de bedoeling geweest dat de verdedigingswerken zo onopvallend mogelijk in het landschap waren opgenomen. Maar wie goed kijkt, ziet overal de resten. Dankzij de Stelling is ook een groene gordel rond Amsterdam ontstaan. Omdat het schootsveld rond de forten vrijgehouden moest worden, kreeg de natuur daar decennialang vrij spel. Dankzij de gordel konden grote recreatiegebieden ontstaan, zoals Spaarnwoude, ‘t Twiske en Groengebied Amstelland.

Stellingmaand.

Foto: Thomas Lenden

Stellingmaand.Stellingmaand.

Waterbouwkundig vernuft

De Stelling van Amsterdam geldt als een bijzonder staaltje typisch Hollands waterbouwkundig vernuft. Ze heeft zelfs de Werelderfgoedlijst gehaald. Toch is ze nog relatief onbekend bij het grote publiek. Het Fortenspel brengt daar spelenderwijs verandering in. Het is een adventure game, dat op locatie met je mobiele telefoon, maar ook in de klas en thuis via een website kan worden gespeeld. De jongeren moeten als speciaal agent en in opdracht van commandant Ophorst een spion zien te ontmaskeren. Commandant Ophorst was een commandant die tijdens de Eerste Wereldoorlog het bevel voerde over de Stelling van Amsterdam. Door informatie op en in de forten te verzamelen kunnen de spelers de spion ontdekken. Gaandeweg komen ze zo meer te weten over de geschiedenis van de Stelling.

Het begin van de Stelling

De Vestingwet van 1874 betekende het einde van een tijdperk. Oude vestingwerken waren achterhaald door de snelle toename van de vuurkracht van moderne legers. Er volgde een grootschalige afbraak van vestingen, muren en stadspoorten, voorzover die nog bestonden. Er moest een vernieuwd en verbeterd verdedigingsstelsel komen. In Noord-Holland kwamen er twee nieuwe linies bij: de Stelling van Den Helder en de Stelling van Amsterdam.
 
De Stelling van Amsterdam kreeg de functie van nationaal reduit. Stel dat de vijand de Grebbelinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie wist te passeren, dan gold de Stelling van Amsterdam als laatste wijkplaats. Hiermee moest het leger een belegering van negen maanden kunnen doorstaan, in afwachting van de hulp van bevriende landen.
Nederland sloot hiermee aan bij een internationale ontwikkeling. Ook Parijs, Antwerpen, Luik en Kopenhagen golden als reduits. Maar de Stelling van Amsterdam kreeg een uniek Nederlands karakter: water was een belangrijk verdedigingsmiddel. Een stelsel van dijken, dammen, sluizen, en gemalen kon het gebied rond de Stelling in twee dagen onder water zetten, inunderen. Een reeks forten op zo’n 15 tot 20 kilometer van de Amsterdamse Dam zou een eventuele aanval moeten tegenhouden. De Stelling loopt door 23 gemeenten (2011) en 2 provincies.

Brisantgranaat

De aanleg van de Stelling van Amsterdam ging van start in 1880. Het Fort bij Abcoude, strategisch gelegen aan de spoorlijn Amsterdam-Utrecht, werd als eerste gebouwd. Met baksteen, zoals toen gebruikelijk was. Maar al snel moesten de plannen worden aangepast. De uitvinding rond 1885 van de enorm krachtige brisantgranaat maakte bakstenen forten waardeloos. Het Fort bij Abcoude was daarmee direct verouderd.
De keus viel vervolgens op gewapend beton, toen een gloednieuw bouwmateriaal. Voor het Fort bij Abcoude kwam een nieuw ontwerp. Het werd uiteindelijk uitgevoerd in beton, met een bakstenen gevel. In 1887 was het af. Bij de volgende forten werd baksteen helemaal achterwege gelaten. Fort bij Vijfhuizen gold als het nieuwe prototype. De forten nieuwe stijl kregen een smalle, lage vorm, zodat de trefkans verminderd werd. Bomen zorgden voor camouflage. Ook het Fort benoorden Spaarndam werd zo gebouwd. Toen rond 1906 de mitrailleur werd geïntroduceerd, leidde dat tot nieuwe aanpassingen. Daardoor waren er minder manschappen nodig, dus het hoofdgebouw kon kleiner. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 waren alle forten, op drie na, voltooid.Meer lezen over de Stelling van Amsterdam? Kijk dan op Stelling van Amsterdam of Stelling-Amsterdam. Of lees meer informatie over het Fortenspel.

Publicatiedatum: 19/01/2011