Watersnood 1916

Het was een angstige en woeste nacht, van dertien op veertien januari 1916. Een zware storm loeide over Noord-Holland en zorgde voor dijkdoorbraken in de provincie. Een grote watersnood was het gevolg.

Door de overstromingen kwam een gebied van 14.000 hectare grond onder water te staan: Waterland, Volendam, Purmerend, Amsterdam-Noord, de Zaanstreek en de Anna Paulownapolder verdwenen in de golven. Huizen spoelden weg, veestapels verdwenen en er waren negentien slachtoffers te betreuren. Pas in maart 1916 waren de gaten in de dijken gedicht, en daarna moest het land worden drooggelegd. De gevolgen van de ramp zie je tot op de dag van vandaag, zoals de Afsluitdijk en het veranderde aanzicht van bepaalde plaatsen, bijvoorbeeld in Andijk.

 

Beeld: Stichting Dijk van een Kust

 

De watersnood bewaren voor de toekomst

Om de gebeurtenissen uit 1916 te herdenken, hebben in 2016 tal van activiteiten plaatsgevonden. Hierbij was een belangrijke rol weggelegd voor het project WaterKustLand van Stichting Een Dijk van een Kust. Met het project werd geëerd en gevierd dat we al honderd jaar droge voeten hebben. De geschiedkundige kennis over de ramp werd vergroot, bewustzijn op het gebied van waterbeheersing werd bevorderd, de regio Laag Holland werd gepromoot en er werd aandacht geschonken aan innovatieve ontwikkelingen op het gebied van waterbeheersing en ecologie. Oneindig Noord-Holland bewaart de verhalen, boeken, bronnen en foto’s over de watersnoodramp en het herdenkingsjaar voor de toekomst.

 

 

Verhalen

Waternood na watersnood: gemeentepils lest dorst

Als gevolg van de woeste stormvloed in januari 1916 kwamen grote delen van de provincie Noord-Holland onder water te staan. De angst was groot. Huizen spoelden weg, veestapels verdwenen en er waren vele slachtoffers te betreuren. Dit was echter nog maar het begin. In de getroffen gebieden was het leven in de steeds warmer wordende maanden na de watersnoodramp tamelijk zwaar. Voedselschaarste holde de samenleving uit. Bovendien snakte iedereen naar schoon drinkwater.

>

Verzet in de Jordaan

Na het uitroepen van de Februaristaking, op maandag 24 februari om half vijf in de middag op de Noordermarkt, is in de Jordaan een groot aantal mensen opgepakt en op transport gesteld. Tot de dag van vandaag is onbekend hoeveel het er zijn geweest, waarschijnlijk rond de vijftig. Wie waren zij? nVan enkelen van hen konden nu de biografieën worden gereconstrueerd.

>

Vincent van Gogh en de Amsterdamse musea

Vincent van Gogh (1853-1890) bracht in totaal ongeveer 400 dagen door in Amsterdam. Het merendeel van die periode besteedde hij aan zijn studie: van mei 1877 tot juli 1878 woonde de toen 24-jarige Vincent in Amsterdam om zich voor te bereiden op het toelatingsexamen voor de opleiding theologie, hij wilde namelijk dominee worden. Maar Vincent van Gogh hield van kunst en naast zijn drukke studieschema vond hij genoeg tijd om de Amsterdamse musea te bezoeken. Ook al eerder, in de tijd dat hij bij kunsthandel Goupil werkte (1869-1876) en na 1880, toen hij zich volledig had toegelegd op het kunstenaarschap bezocht hij nog af en toe de beroemde collecties in de hoofdstad.

>

Darwin en Artis

Wie kan er zeggen dat hij met een schip de wereld is rondgevaren? Of dat hij dankzij verschillende soorten vinken op de Galapagoseilanden heeft ontdekt dat diersoorten zich kunnen ontwikkelen en veranderen? Dat hij de wetenschap fundamenteel heeft veranderd? Vast niet veel mensen, maar de bioloog, geoloog en natuurhistoricus Charles Darwin in ieder geval wel. De wetenschapper had vaak contact met andere onderzoekers om meer bewijs te verzamelen voor zijn ideeën. Zo ook met de Amsterdamse dierentuin Artis, maar waarom?

>

“Wat je moet doen als de dijken doorbreken? Rennen!”

"Er wordt hard op het zuiderraam geklopt. Er wordt geroepen 'menschen houw je gereed, want de dijk staat op doorbreken!'" Jan Wit, die dit schreef, hield een dagboek bij van de watersnoodramp, die in januari 1916 Anna-Paulowna en andere gebieden rondom de Zuiderzee trof.

>

De Huisjes van het Victoria Hotel Amsterdam

Dagelijks bewandelen vele mensen de weg van het Centraal Station in Amsterdam naar het Damrak. Bijna vanzelfsprekend passeren ze daarbij het Victoria Hotel. Wat misschien niet direct opvalt zijn de twee kleine, donkere zeventiende-eeuwse geveltjes die zijn ingemetseld. Wat is het verhaal achter deze twee pandjes?

>

Koningin Wilhelmina bezoekt door watersnood getroffen Purmerend

In de nacht van 13 op 14 januari 1916 beukte een zware storm op de kusten van de Zuiderzee. In combinatie met een extreem hoge waterstand zorgde dit voor hoge golven die de kwetsbare Waterlandse Zeedijk teisterden. Op een aantal plekken braken de dijken door met als gevolg dat heel Waterland en de oostkant van de Zaanstreek onder water kwamen te staan. Ook Purmerend stond blank. Op 17 februari bracht koningin Wilhelmina een bezoek aan de marktstad. Na de watersnoodramp besloot de regering werkelijk vaart te zetten achter de ambitieuze Zuiderzeewerken. In 1932 reed de eerste auto over de Afsluitdijk. De woeste Zuiderzee was eindelijk getemd tot IJsselmeer.  

>

Volendam tijdens watersnood 1916

In de nacht van 13 op 14 januari 1916 werd Noord-Holland door een grote watersnood getroffen. Tijdens een zware noordwesterstorm braken overal langs de Zuiderzee de dijken. Heel Waterland, de oostzijde van de Zaanstreek en de Anna Paulownapolder verdwenen onder het zoute water. Op het eiland Marken verdronken 16 mensen. Dit schilderij door Maurice Sijs geeft een treffend beeld van het overstroomde Volendam.

>

Villa Russenduin

n

Villa Russenduin, dat nu als hotel dienst doet, is een markant bakstenen gebouw met een uitkijktoren. Het huis werd in 1916 gebouwd door het bekende architectenbureau Gebrs. Van Gendt als zomerverblijf voor AugustJ. Janssen, een schatrijke Amsterdammer. Het ontwerp, in een gematigde Amsterdamse-Schoolstijl, omvatte ook bijgebouwen en stallen. De riante woning telde maar liefst vijf badkamers en aan de interieurafwerking werd de grootste zorg besteed. Op veel plaatsen in het gebouw zijn houtsnijwerk, glas-in-lood en tegels te zien die nu nog getuigen van het grote vakmanschap waarmee de oorspronkelijke inrichting tot stand is gekomen. Janssen, firmant van de Deli-Maatschappij, heeft zijn schepping wel af gezien maar hij heeft er nooit gewoond, een paar weken na de oplevering stierf hij.

n

>

Water als vriend en vijand

Als je op een zonnige zomerdag achter de IJsselmeerdijk op de basaltblokken zit en de zon spiegelt in het water, dan is er geen vrediger beeld denkbaar. Maar toen in de nacht van 13 op 14 januari 1916 met hoogtij en windkracht 10, het zoute water over de dijk spoelde, dreigde datzelfde water met zijn allesverwoestende kracht het dorp Andijk te verzwelgen. Dat water heette toen nog Zuiderzee.

Dankzij de niet aflatende inspanningen van iedereen die maar een spade kon vasthouden en een dijkdoorbraak bij de Anna Paulowna- en Waardpolder, waardoor het waterpeil zakte,  kon in de vroege morgen van 14 januari toen de wind afnam, met een zucht van verlichting de schade in ogenschouw worden genomen en was het meeste gevaar geweken.

Het was voor velen een angstige nacht geweest. Diverse boeren en tuinders hadden hun belangrijkste bezittingen al in hun polderschuit geladen om, als het water bezit van het land zou nemen, tijdig met vrouw en kinderen te kunnen vluchten. Zover is het gelukkig niet gekomen. Met zandzakken en grote zeilen die op en over de dijk gelegd werden wist de dappere bevolking een dijkdoorbraak te voorkomen. Het was vooral de binnenkant van de dijk die door het overspoelende water verzwakte en dus van binnenuit dreigde door te breken.

>