Leven met het water

Water is van oudsher vriend en vijand. In een provincie onder zeeniveau kan men niet mét, maar ook zeker niet zónder water leven. Oude poldermolens, gemalen, dijken en sluizen vertellen het verhaal over de strijd tegen natte voeten. Droogmakerijen belichamen de overwinning van de mens op het woeste water. Maar de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie laten zien hoe Hollanders het water ook succesvol inzetten als middel tegen indringers. In Noord-Holland is nog veel te bewonderen uit het waterschapsverleden. Al dit erfgoed tezamen maakt het waterverhaal zichtbaar en tastbaar voor toekomstige generaties.

Leven met het water is één van de thema’s van het themajaar Ode aan het Landschap (2021).

Verhalen

De Kleine Haarlemmersluis in Spaarndam

In het westen van Spaarndam liggen nog wat resten van een oude sluis. Je ziet er een deel van een vloeddeur en een stukje van de sluiskolk. Er staat geen druppel water meer in, als het tenminste niet te hard geregend heeft. Ook de waterwegen die van en naar de sluis liepen, zijn gedempt. Wat we hier kunnen zien, zijn de overblijfselen van de zogenaamde Kleine Haarlemmersluis die functioneerde tussen 1519 en 1897. Er liggen en lagen meer sluizen bij Spaarndam, maar deze sluis was de enige die uitsluitend het belang van Haarlem diende.

>

Polder van Berouw (Uitgeest)

Dit is geen verzonnen titel. Ooit bestond er aan de voet van het Uitgeestermeer een poldertje met de naam Polder van Berouw, een naam die vraagt om een verhaal. Jammer genoeg weten we niet waar die naam vandaan komt. Wie en wanneer ooit in die polder ergens berouw van heeft gehad, blijft een mysterie. Maar die polder met zijn mysterieuze naam heeft wel een ander verhaal te bieden, een verhaal van ruzies en stijfkoppige gelijkhebberij. Tegenwoordig geldt de term 'poldermodel' als synoniem aan harmonie en overleg. Daarvan was in de Polder van Berouw tussen 1850 en 1864 niets te merken. Het rommelde in de polder.

>

KNRM: Redders in nood

In vliegende storm verlaat een reddingsboot de pieren van IJmuiden, op weg naar een schip in nood. Tegenwoordig wordt niets nagelaten om schipbreukelingen veilig aan wal te brengen. De moderne reddingsboot is daarvoor optimaal uitgerust. Ze kan haast niet zinken en als ze omslaat, richt ze zich gewoon weer op. Maar ook met dit materieel is het reddingswerk op zee niet zonder risico's. Tussen 1825, toen het georganiseerde reddingswerk begon, en 1925 gebruikte men voor dit werk nog roeiboten. Een reddingsoperatie was in die periode natuurlijk veel riskanter. Nog wat verder terug in de tijd werden schipbreukelingen vaak aan hun lot overgelaten. De kustbewoners hadden veel meer belangstelling voor de lading.

>

Vruchten van de zee in IJmuiden

Achteraf is het niet meer dan logisch dat IJmuiden een vissershaven kreeg. Maar bij de bouw van de sluis en de pieren hield niemand daar nog rekening mee. De eerste initiatieven om van IJmuiden een vissersplaats te maken, kwamen niet van de plaatselijke, laat staan van de landelijke overheid. Die initiatieven kwamen van de zeevissers zelf. Van vissers die met hun platboomde zeilschepen bij slecht weer beschutting zochten tussen de pieren. Daar konden ze ook alvast wat vis verkopen. Van het een kwam het ander.

>

Niet zonder slag of stoot: het Noordzee-kanaal

Bij de aanleg van het Noordzeekanaal kwam heel wat kijken: het doorgraven van de duinen, de bouw van de sluizen, de aanleg van het kanaal, de drooglegging van het grootste deel van het IJ en alle daarbij komende werken. Het zou nu nog een waterstaatkundige prestatie van de eerste orde zijn.

>

Het waagstuk om de Waterwolf te temmen

Eeuwenlang was de vraag hoe je de onverzadigbare 'Waterwolf' kon temmen. Waterbouwkundige Jan Adriaanszoon Leeghwater meende in 1629 de klus met honderdzestig windmolens te kunnen klaren. Het bleef bij plannen maken. Totdat het Haarlemmermeer bij Halfweg dreigde door te breken naar het IJ. Wat nu?

>

‘Een land druipende van walvisch traan’

Van tientallen meters afstand moet het de bezoeker al zijn opgevallen. Dat grote ivoorkleurige gevaarte, lichtjes gekromd en enkele meters lang. Als een sierlijke trofee hing het daar, aan de gevel van het in 1630 gebouwde raadhuis. Niet voor niets hing het op de meest prominente plek van het dorp. Dit walvisbot, want dat was het, stond symbool voor de bedrijvigheid die het nietige dorpje De Rijp in korte tijd op de kaart had gezet en rijkdom had gebracht: de walvisvaart.

>

De scheepsramp met de blazer HD 75 op 12 juni 1941

Het was een prachtige zomerdag, de 12e juni 1941. Een dag om naar het strand te gaan. En dat deden ze dan ook, de vrouwen van de familie Koorn. Omstreeks drie uur in de middag was er plotseling een enorme knal uit zee. Een mijn die ontplofte? Het was opeens niet leuk meer op het strand, men ging liever naar huis…

>

Amsterdam: de haven en het Noordzeekanaal

In 2011 is het REM-eiland naar de Amsterdamse Minervahaven verplaatst: de constructie waar ooit de eerste commerciële televisie-uitzendingen vandaan kwamen is nu een restaurant, 22 meter boven het water. Het symboliseert de overgang van een oude houthaven naar een moderne stadshaven.

>

Vechten op de Zuiderzee

Begin juli is het feest in Monnickendam. Tijdens de jaarlijkse Jan Haringrace op het IJsselmeer zeilen tjalken, botters en andere schepen om de snelste tijd. De race is vernoemd naar Jan Haring, dé held van de Slag op de Zuiderzee in 1573. Deze slag was bepalend tijdens de Nederlandse opstand.

>

Waterland: watersnood

Om het land te beschermen tegen overstromingen wordt de Markermeerdijk tussen Edam en Amsterdam momenteel versterkt. De planning is dat de werkzaamheden in 2016 klaar zijn. Dit is precies 100 jaar na de watersnood van 1916. Toen braken op allerlei plaatsen de dijken in Waterland. Met desastreuze gevolgen.

>

Noordkop: de Afsluitdijk

De Afsluitdijk is een uniek bouwwerk. De dijk veranderde de onberekenbare Zuiderzee in het kalme IJsselmeer. Nu de Afsluitdijk ruim acht decennia oud is, gaat hij op zijn beurt ingrijpend veranderen. De komende jaren krijgt de grootste dijk van het land een grondige opknapbeurt.

>