Doorgaan in portret formaat

ONH

App het verleden naar het heden met Street Museum NL

Lees meer

Verhaal Fort Zuidwijkermeer: het ‘vleesfort’ van de Stelling van Amsterdam

Dit item is onderdeel van de volgende campagne(s): VrijheidNH

Dit fort had ten doel om het grootste acces van de Stelling van Amsterdam, het Noordzeekanaal te verdedigen. De bomvrije gebouwen zijn in 1903 opgeleverd en liggen in het Noordwestfront. Het relatief kleine fort bezat nog een andere belangrijke taak: via het Noordzeekanaal en de nevenkanalen werd een aantal andere forten in dit deel van de Stelling voorzien van voedsel. Hiervoor beschikte het fort over een aantal opslagkelders onder de kazematten bekleed met geglazuurde tegels.
Het fort is een oase voor flora en fauna te midden van alle drukke havenactiviteiten langs het Noordzeekanaal. Sinds midden jaren tachtig worden hier de acetaatfilms van de oude polygoonjournaals opgeslagen. Het fort en omliggende terrein is vanwege deze bijzondere depotfunctie en vanwege de natuurwaarde niet toegankelijk voor het publiek.

Fort Zuidwijkermeer. Bron: Rijksdienst Cultureel Erfgoed.

Noorzeekanaal en IJpolders

Het Noordzeekanaal werd tussen 1865 en 1876 aangelegd en had grote gevolgen voor de verdediging van Amsterdam en daarmee voor de bouw van de Stelling. Vanuit het IJ werd het kanaal via Velsen naar de Noordzee gegraven. Bij Velsen was het duingebied tussen land en Noordzee het smalst en bij de zeemonding werd de haven van IJmuiden aangelegd. Er werd een zeesluis aangelegd, die al snel te klein bleek. In 1896 kwam er een nieuwe sluis die met zijn 225 meter lengte destijds de grootste sluis ter wereld was.
Grote delen van het oude IJ die aan weerskanten van het kanaal kwamen te liggen werden ingepolderd. In deze IJpolders werden tien zijkanalen aangelegd. Met de verkoop van landbouwgrond probeerde men een deel van de investeringen voor de aanleg van het Noordzeekanaal terug te verdienen. Die investeringen waren destijds astronomisch: 58 miljoen gulden, terwijl er oorspronkelijk was uitgegaan van een bedrag van 18 miljoen gulden. Ter vergelijking: de totale kosten voor de aanleg van de Stelling van Amsterdam werden in 1880 begroot op 30 miljoen gulden.

Noordzeekanaal.

Wijkermeerpolder

Een van de nieuwe ingepolderde stukken langs het kanaal betrof het Wijkermeer, een westelijke uitloper van het oude IJ. De vruchtbare kleigronden waren zeer geschikt voor landbouw en veeteelt. Vandaar dat men slechts het meest oostelijke deel van de polder als inundatieveld wilde gebruiken. De rest van de polder moest tijdens een belegering vrij gehouden worden voor de productie van voedsel. Vanaf het Fort Zuidwijkermeer loopt in noordelijke richting een 2,5 kilometer lange liniewal naar het Fort Aagtendijk. De verhoogde wal deed niet alleen dienst als inundatiekering, maar bood ook bescherming tegen vijandelijk vuur bij transport van manschappen en materieel tussen beide forten.

Wijkermeerpolder. Bron: W.H. Hoekwater.

Levensader en gevaarlijk acces tegelijk

Het Noordzeekanaal reikte tot in het hart van de Stelling en maakte het mogelijk Amsterdam tijdens een belegering te bevoorraden vanaf zee. Ook konden ten tijde van oorlog buitenlandse hulptroepen via het Noordzeekanaal snel de Stelling worden ingebracht. Het Noordzeekanaal was voor de logistiek van de Stelling te beschouwen als de levensader van het systeem.
Daarnaast functioneerde het Noordzeekanaal als een zeer belangrijke wateraanvoer voor de inundering van het westelijk gedeelte van de Stelling. De zijkanalen van het Noordzeekanaal drongen diep het gebied in en waren zo een snelle aanvoerbron van inundatiewater voor het (noord)westelijk front. Aan de andere kant maakte de open zeemonding van het kanaal het ook tot een zeer kwetsbare plek voor een vijandelijke aanval. Verdediging van het kanaal was daarom van eminent belang voor de veiligheid van de hoofdstad. Om te voorkomen dat de vijand via het Noordzeekanaal de Stelling kon binnendringen werd al in 1885 begonnen met de aanleg van een kustfort bij de sluizen van IJmuiden. Het Fort bij IJmuiden was verantwoordelijk voor de verdediging van de monding van het kanaal en de sluizen. Fort Zuidwijkermeer beschermde samen met het Fort bij Velsen de kanaaloevers landinwaarts.

Fort Zuidwijkermeer aan het Noordzeekanaal.

Opslag van vlees

Zuidwijkermeer is een relatief klein fort waarin slechts 160 soldaten gelegerd konden worden. Naast de militaire functie was het fort ook in logistiek opzicht van belang. Het fort speelde een cruciale rol in de aanvoer van levensmiddelen voor de andere forten in dit deel van de Stelling. De ligging aan het kanaal en de nabijheid van de goede agrarische gronden van de IJpolders maakte het fort geschikt voor de opslag van voedsel. Hiertoe werden speciale kelders onder de kazematten aangelegd, bekleed met geglazuurde tegels voor de hygiëne en koelte.

Springstoffen en films

Nadat de Stelling van Amsterdam na de Tweede Wereldoorlog haar verdedigende functie had verloren, gebruikte het Ministerie van Defensie het fort als magazijn voor springstoffen. Midden jaren tachtig kwam hier een einde aan en werden de explosieven ingeruild voor filmrollen. Het Filmmuseum (nu EYE) bewaart hier nog steeds zijn collectie acetaatfilms, onder meer bestaande uit de oude polygoonjournaals. Deze films moeten koel en in relatief vochtige ruimten worden opgeslagen, precies de omstandigheden die men aantreft bij lege stellingforten. De acetaatfilms worden over het hele fort bewaard. Vanwege de gevoeligheid van het filmmateriaal is het fort niet toegankelijk voor publiek.

Hangplek voor ijsvogels

In 1993 heeft Stichting Landschap Noord-Holland het fort in eigendom gekregen. Een aantal jaren geleden is er groot onderhoud gepleegd en zijn diverse hoge bomen gekapt. Het gras wordt kort gehouden door een kleine kudde heideschapen die bijna het hele jaar rond op het fortterrein leven.

Vandaag de dag is het fort een rustplaats voor vogels en kleine zoogdieren. Men is terughoudend in het beheer van het terrein en wil vooral de natuur zijn gang laten gaan. Wel is in een steil oevergedeele een aantal gaten geboord waarin de ijsvogel zijn nest kan maken. Ook de rietgors en karekiet broeden op het terrein. De dodaars, een klein soort fuut, wordt zo nu en dan gespot in de fortgracht. Deze markante watervogel wordt aangetrokken door het relatief zuivere water in de afgesloten ringgracht.

Meer informatie
Meer informatie over Fort Zuidwijkermeer kunt u vinden op de volgende website:

Provinciale recratieve en toeristische website Stelling van Amsterdam

 

Dodaars, een klein soort fuut.

Verhaal: Jephta Dullaart (Redactie Oneindig Noord-Holland)

Dit verhaal maakt deel uit van de campagne Werelderfgoed.
Klik hier om terug te gaan naar het thema Stelling van Amsterdam.

Gerelateerde verhalen: Fort bij Veldhuis: museum houdt band met militair verleden in standKruitmagazijnen in het NoordwestfrontDamsluizen in de Liniewal Aagtendijk - ZuidwijkermeerFort aan de St. Aagtendijk: tragisch verledenFort aan den Ham: bescheiden tussenfort biedt veel om te zienFort bij Marken-Binnen: bewaker van zwakke plek in Stelling van AmsterdamStelling van Amsterdam: NoordwestfrontFort bij Krommeniedijk: nieuw bezoekerscentrum maakt landschap en historie beleefbaarFort bij Velsen: sloophamer schudde burgers en overheden wakkerForteiland IJmuiden: kustfort lag eerst op vasteland

Automatisch gerelateerde verhalen: Fort bij Veldhuis: museum houdt band met militair verleden in standKruitmagazijnen in het NoordwestfrontDamsluizen in de Liniewal Aagtendijk - ZuidwijkermeerFort aan de St. Aagtendijk: tragisch verledenFort aan den Ham: bescheiden tussenfort biedt veel om te zienFort bij Marken-Binnen: bewaker van zwakke plek in Stelling van AmsterdamStelling van Amsterdam: NoordwestfrontFort bij Krommeniedijk: nieuw bezoekerscentrum maakt landschap en historie beleefbaarFort bij Velsen: sloophamer schudde burgers en overheden wakkerForteiland IJmuiden: kustfort lag eerst op vasteland

1 reacties op Fort Zuidwijkermeer: het ‘vleesfort’ van de Stelling van Amsterdam

  • Geschreven door Projectteam Stelling van Amsterdam
  • |
  • 16 mei 2013

Dit fort is aanstaand Pinksterweekend (18, 19 en 20 mei 2013) speciaal voor Festival Op de Bres geopend voor een korte stiltetocht naar de Vleeskelder van het fort. Zie: http://www.stellingvanamsterdam.nl/nl/bezoek/beste-tijd-voor-een-bezoek/op-de-bres



U bent ingelogd als:


Schrijf een Reactie
Voeg je eigen verhaal toe Je eigen verhaal kun je via drie eenvoudige stappen toevoegen aan Oneindig Noord Holland