Doorgaan in portret formaat

ONH

App het verleden naar het heden met Street Museum NL

Lees meer

Operatie Globe maakt eeuwenoude aard- en hemelbollen leesbaar

Leeuwen, draken, kreeften, schorpioenen, beren, paarden en andere wezens lijken verweven in een ingewikkelde rondedans op het antieke papier van de achttiende-eeuwse hemelglobe, terwijl zijn tijdgenoot een wel heel duidelijke voorstelling geeft van onze werelddelen. Twee globes van de hand van Gerard en Leonard Valck uit de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland zijn ingrijpend maar prachtig gerestaureerd.

De hemelglobe van Valck uit de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Beeld: Noord-Hollands Archief

De twee kunstwerken zijn met recht uniek te noemen. Het zijn de enige globes in de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland, die wordt beheerd door het Noord-Hollands Archief. Omdat het zulke pronkobjecten zijn, zijn de globes twee vreemde eenden in de bijt, maar tegelijkertijd de krenten in de pap. De andere kaarten zijn toch vooral gebruiksvoorwerpen. Ondanks de luxe status werden de globes ook gebruikt om te navigeren.

Links naast het paleis op de Dam is het huis met het uithangbord 'In den Wackeren Hont' te zien, waar zich de firma Valck bevond. Schilderij door Gerrit Berckheyde. Beeld: Rijksmuseum Amsterdam.

Firma Valck

In 1750 werden de globes gemaakt door de Amsterdamse firma Valck. Zij waren de enige makers en uitgevers van kaarten en globes in Nederland. De firma Valck stond bekend om zijn accuratesse en was erg vernieuwend. De aard- en hemelbollen van Valck werden gemaakt naar de laatste wetenschappelijke inzichten, terwijl concurrenten het ontwerp van de firma Blaeu aanhielden. Blaeu baseerde zich op Tycho Brahe, die behoorlijk nauwkeurige waarnemingen deed en 150 jaar lang niet geëvenaard werd, maar bijvoorbeeld niet geloofde dat de aarde om de zon draait.

Het gebruik van nieuwe wetenschappelijke inzichten om sterrenbeelden weer te geven – destijds het nieuwste van het nieuwste – gaf de firma Valck binnen een paar jaar het absolute monopolie op het maken en verkopen van globes. Op de plek waar nu kleding wordt verkocht en toeristen op de foto gaan met wassen beelden in Madame Tussauds, was destijds hun uitgeverij gevestigd. Na het overlijden van Leonard Valck in 1746, de zoon van oprichter Gerard, zette zijn vrouw Maria Schenk de zaak voort. Er werden toen geen nieuwe globes meer gemaakt, maar Maria verving de datering op de globes nog wel van 1700 voor 1750, zoals ook op deze globes te zien is.

Aardglobe uit de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Beeld: Noord-Hollands Archief.

Vervuild en niet leesbaar

De globes stonden lange tijd in het depot van het Noord-Hollands Archief en verkeerden in matige conditie. Ze waren sterk vervuild en niet meer leesbaar. De provincie Noord-Holland stelde financiële middelen beschikbaar voor de restauratie, zodat de kunstwerken behouden blijven voor de toekomst. Het Noord-Hollands Archief beschikte zelf niet over de juiste kennis om de globes te kunnen restaureren, het zijn complexe objecten. Ze bestaan uit een laag vernis, een laag papier waarop de tekening te zien is en een bol van gips of ander materiaal.

Eerst werden de globes in het atelier van de restaurator onderzocht met UV-licht. De kunstwerken waren wel erg vuil, en de meridiaan was erg vaak gepoetst, waardoor slijtage ontstond op de bollen. Schroefje voor schroefje werden de globes uit elkaar gehaald, het houtwerk werd hersteld van onder andere de invloed van houtwormen en vervolgens was het tijd voor de grote schoonmaak. Dit moest erg voorzichtig gebeuren: het vuil moest wel worden verwijderd, maar het poreuze papier mocht niet worden beschadigd en de tekening moest zichtbaar blijven.

De aardglobe van Valck uit de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Beeld: Noord-Hollands Archief

Te zien in het Scheepvaartmuseum

Na de grote schoonmaak werd zichtbaar dat het papier op sommige plekken niet meer aanwezig was op de globes. Er werd herstelpapier in de juiste kleur toegevoegd en daarna werd de vernislaag opnieuw aangebracht, zodat de globes beschermd worden en weer glanzen. Nu de kunstwerken weer mooi glimmen, zullen ze het komende weekend de show stelen in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. Daar zijn ze van 26 tot en met 28 mei te zien, omgeven door een mooi programma vol lezingen en mogelijkheden tot bezoek.

Hemelglobe uit de collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Beeld: Noord-Hollands Archief.

Provinciale Atlas

Na het weekend keren de globes terug naar huis in het Noord-Hollands Archief, de instelling die de Provinciale Atlas Noord-Holland beheert. De provinciale atlas is erg bijzonder omdat het in vele vaak kleurrijke topografische prenten en tekeningen, historieprenten, kaarten, technische tekeningen, foto's en prentbriefkaarten de ontwikkeling van Noord-Holland laat zien. Lang niet iedere provincie heeft dit, maar Noord-Holland wel en met twee van zulke prachtige globes kan deze collectie natuurlijk helemaal niet meer stuk.

Gerelateerde activiteiten: Teken mee aan Blaeu’s reuzenkaart!
Gerelateerde verhalen: 23 februari 1672: brand in drukkerij van BlaeuRecordbedrag voor Blaeu Atlas

Automatisch gerelateerde activiteiten: Teken mee aan Blaeu’s reuzenkaart!
Automatisch gerelateerde verhalen: 23 februari 1672: brand in drukkerij van BlaeuRecordbedrag voor Blaeu Atlas

0 reacties op Operatie Globe maakt eeuwenoude aard- en hemelbollen leesbaar



U bent ingelogd als:


Schrijf een Reactie
Voeg je eigen verhaal toe Je eigen verhaal kun je via drie eenvoudige stappen toevoegen aan Oneindig Noord Holland